ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಝಾನ್ಸಿಯ ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಪ್ರಮುಖರು. ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಪಾರ ಧೈರ್ಯ, ದೇಶಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಅವರು 1857ರ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಅಪ್ರತಿಮ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಮರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ನೀತಿಗೆ ತಲೆಬಾಗದೆ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಹೋರಾಡಿದ ಅವರ ಜೀವನ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಅವರು 1828ರ ನವೆಂಬರ್ 19ರಂದು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ತಾಂಬೆ. ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು “ಮನು” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಕತ್ತಿವರಸೆ, ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಲಕಿಯರಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಮನು, ಮುಂದೆ ಝಾನ್ಸಿಯ ರಾಣಿಯಾಗಿ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದರು. 1842ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಝಾನ್ಸಿಯ ಮಹಾರಾಜ ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ವಿವಾಹದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ದಂಪತಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದರೂ ಆತ ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಧನರಾದನು. ನಂತರ ದಾಮೋದರ ರಾವ್ ಎಂಬ ಬಾಲಕನನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆಯಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದಾಮೋದರ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ ‘Doctrine of Lapse’ ನೀತಿಯು ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿತ್ತು. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಇಲ್ಲದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಈ ನೀತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ನೀತಿಯಡಿ ಝಾನ್ಸಿಯನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.
1857ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ದಂಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಝಾನ್ಸಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಝಾನ್ಸಿಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ, ಕೋಟೆಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು. ಮಹಿಳೆಯರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸಿದರು. 1858ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಝಾನ್ಸಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿತು. ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಅಪಾರ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿದರು. ಹಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಹೋರಾಟದ ಬಳಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದಾಗ ಅವರು ಝಾನ್ಸಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ತಾತ್ಯಾ ಟೋಪೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಬಂಡಾಯ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಸಮರ ನಡೆಸಿದರು. 1858ರ ಜೂನ್ 18ರಂದು ಕೋಟಾ-ಕಿ-ಸರಾಯ್ ಸಮೀಪ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು 29 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರ ಅಲ್ಪ ಜೀವನವೇ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಅಧ್ಯಾಯವಾಯಿತು.
ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿಯ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಸಾಹಸದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತದ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ, ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ನಾಯಕತ್ವವೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರು ದುರ್ಬಲರಲ್ಲ, ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ದೊರೆತರೆ ಯಾವುದೇ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದರು. ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಕವನಗಳು, ನಾಟಕಗಳು, ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ. ದೇಶದ ವಿವಿಧೆಡೆ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಕೇವಲ ಝಾನ್ಸಿಯ ರಾಣಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿರೋಧದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಎದುರು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನಿಂತ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು. “ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗದಿರುವುದು” ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅವರ ಜೀವನ ಇಂದಿಗೂ ಸಾರುತ್ತಿದೆ. ಝಾನ್ಸಿಯ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅವರ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬದುಕುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ದೇಶದ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಈ ವೀರನಾರಿ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಜರಾಮರ.
